Γιατί προφορική ιστορία;

από τη Σάββα Ευρικόμη

Ο αγώνας για την ιστορική μνήμη, ενάντια στη λήθη, είναι αγώνας για το μέλλον.

Με αφορμή την ύπαρξη των ομάδων προφορικής ιστορίας στη χώρα μας και ειδικότερα, τη συγκρότηση μιας νέας ομάδα και στη Λέσβο, με ένα επιμορφωτικό σεμινάριο προφορικής ιστορίας που θα διεξαχθεί το φθινόπωρο στο νησί, θα προσπαθήσουμε να απαντήσουμε στην ερώτηση, γιατί προφορική ιστορία; Η Ιστορία κατοχυρώθηκε ως επιστήμη τον 19ο αιώνα με το ρεύμα του θετικισμού και βασιζόταν στα γραπτά τεκμήρια, τα αρχεία. Από τότε έχουν αλλάξει πολλά. Μια καίρια τομή, στα μέσα του 20ου αιώνα, μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, αφορούσε τα αντιαποικιακά κινήματα. Μια Ιστορία βασισμένη μόνο στα αρχεία θα ήταν μια ιστορία των αποικιοκρατών, ενώ για τους αγώνες και τις αγωνίες των αποικιοκρατούμενων για την ανεξαρτησία τους θα υπήρχε σκοτάδι. Και το σκοτάδι δεν μπορεί να αποτελέσει υποκείμενο της ιστορίας.

spoke_414x290Ο κλάδος της προφορικής ιστορίας ως ιστορικής επιστήμης είναι σχετικά πρόσφατος. Σχεδόν ταυτίζεται με την τεχνολογική πρόοδο και την ανακάλυψη του μαγνητοφώνου, για την άμεση καταγραφή των μαρτυριών[1]. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν έχει παρελθόν. Στην πραγματικότητα είναι το πρώτο είδος της ιστορίας[2], δηλαδή της προφορικής παράδοσης[3] της λαϊκής ιστορίας και μύθου[4], τα οποία μεταβιβάζονταν από γενιά σε γενιά τα χρόνια της μη ύπαρξης γραπτής γλώσσας. H προφορική ιστορία μπορεί να εμπλουτίσει τα υπάρχοντα ιστορικά τεκμήρια, να ανασυγκροτήσει την ιστορία, αφού υπάρχουν κενά τα οποία η γραπτή ιστορική παράδοση είτε αποσιώπησε[5], είτε τα αξιολόγησε ως λιγότερο σημαντικά[6].

Η προφορική ιστορία, μπορεί να αυξήσει σε αρκετά μεγάλο βαθμό τις φωνές της ιστορίας, να καταγράψει την εμπειρία και τη μνήμη των καθημερινών ανθρώπων, με άλλα λόγια είναι η ιστορία από «τα κάτω». Αυτό σημαίνει, ότι μας επιτρέπει να αναδείξουμε γεγονότα τα οποία δεν διασώζονται στις γραπτές πηγές, να συνδέσουμε αυτό το μικρό,  καθημερινό υλικό της ιστορίας με το μεγάλο-επίσημο γεγονός. Να δούμε αφενός, πώς τα μεγάλα γεγονότα, οι μεγάλες ιστορικές δομές, όπως η κοινωνία, πολιτική, οικονομία, μετανάστευση, οικογένεια κλπ. επηρεάζουν και επηρεάζονται από τις ζωές των απλών ανθρώπων και πως εκείνες οι ζωές με τη σειρά τους, ερμηνεύουν, επεξεργάζονται και δίνουν νόημα σε όλα αυτά. Η σχέση μεταξύ θεσμικής-επίσιμης και ατομικής μνήμης[7] είναι ένα σημαντικό θέμα, μεταξύ άλλων προς διερεύνηση, όταν διερευνώνται οι κοινωνικές μνήμες και μάλιστα οι μνήμες εμφυλίων πολέμων, ιδιαίτερα τραυματικών δηλαδή γεγονότων και καταστάσεων. Η σχέση αυτή διαμεσολαβείται από ποικίλους παράγοντες πέραν της εκάστοτε πολιτικής και κοινωνικής συγκυρίας, όπως η δράση και παρουσία συλλογικοτήτων, σχετικής ερευνητικής δραστηριότητας, πολιτικών κομμάτων, λογοτεχνικής παραγωγής κλπ.

Στην Ελλάδα δεν είναι μόνο η οικογενειακή ιστορία που χρήζει διερεύνησης, αλλά και η δεκαετία του 1940 ο Β’ παγκόσμιος πόλεμος, η κατοχή, η αντίσταση και ο εμφύλιος και στη συνέχεια η μετανάστευση τότε, αλλά και σήμερα ως απότοκο της οικονομικής κρίσης, μας δίνουν τη δυνατότητα μέσα από τις αφηγήσεις να κατανοήσουμε πως εξελίχθηκαν όλα αυτά και πως βιώθηκαν από τους απλούς ανθρώπους, (άντρες, γυναίκες, παιδιά, απλούς φαντάρους) κ.α. καθώς η πολιτική συγκυρία θεωρείται καθοριστική για την προφορική ιστορία, αλλά και γενικότερα για την έρευνα. Μέχρι τουλάχιστον το 1974, η κατοχή, η αντίσταση, η τρομοκρατία, η βία και ο εμφύλιος ήταν θέματα ταμπού άρα μη αφηγήσιμα. Οι αντίπαλοι ήταν συμμορίτες ή μοναρχοφασίστες. Η επίσημη ιστορία τελείωνε το 1940[8]. Η μεταπολίτευση με τη νομιμοποίηση του Κομμουνιστικού Κόμματος, την επιστροφή των προσφύγων του εμφυλίου, την αναγνώριση της εθνικής αντίστασης, την πτώση των κομμουνιστικών καθεστώτων, τη συγκυβέρνηση Νέας Δημοκρατίας και Αριστεράς το 1989 και την ψήφιση του νόμου 1989 για την άρση των συνεπειών του εμφυλίου[9], αποτέλεσαν κίνητρα ανάπτυξης του κλάδου.

 

Η σημασία της μνήμης για την ιστορία

 

Δεν υπάρχει συλλογική μνήμη που να μην κινείται μέσα σε ένα πλαίσιο αναφοράς, υποστήριξε ο Maurice Halbwachs, πρωτεργάτης, της μελέτης των τρόπων διαμόρφωσης της συλλογικής μνήμης και των επιρροών της.  Στο έργο του φαίνεται πως η φράση «περασμένα, ξεχασμένα» δεν ισχύει. Περασμένα μεν, αλλά ξεχασμένα ποτέ˙ ακόμη κι όταν έτσι νομίζουμε. Ο Halbwachs με σαφήνεια και πειστικότητα παρουσιάζει τη διαδικασία ανάπλασης των βιωμάτων μας και τον τρόπο ανακατασκευής του παρελθόντος με βάση το παρόν. Σε κάθε περίπτωση, όμως «οι αναμνήσεις μας παραμένουν συλλογικές και μας τις θυμίζουν οι άλλοι, ακόμη κι όταν πρόκειται για γεγονότα στα οποία μόνον εμείς είχαμε ανάμειξη, για αντικείμενα που μόνον εμείς έχουμε δει. Στην πραγματικότητα, δεν είμαστε ποτέ μόνοι. Δεν χρειάζεται οι άλλοι να είναι παρόντες, να διακρίνονται ως προς τη φυσική τους υπόσταση από εμάς, διότι φέρουμε πάντοτε μαζί και εντός μας ένα πλήθος ξεχωριστών ανθρώπων», σημειώνει ο συγγραφέας[10].

Η σημασία της μνήμης για την ιστορία είναι τεράστια αλλά πρέπει να αναρωτηθούμε για ποιο είδος ιστορίας μιλάμε. Η μνήμη έχει σημασία για να γράψουμε μια ιστορία της υποκειμενικότητας και όχι των γεγονότων. Η ιστορία της υποκειμενικότητας είναι μια ιστορία των διαδικασιών γύρω, κάτω και μέσα από τα γεγονότα. Στόχος της προφορικής ιστορίας δεν είναι να εξακριβώσει ή να διαψεύσει τις επίσημες πηγές, αλλά  κυρίως να προσφέρει μια εναλλακτική αφήγηση για το παρελθόν. Ο λόγος περί μνήμης όπως προείπαμε, έχει αποκτήσει σημασία κατά τις τελευταίες δεκαετίες καθώς θεωρείται ότι η μνήμη παρέχει καταφύγιο για τους ηττημένους της ιστορίας. Ενώ, η ιστορία εκλαμβάνεται ως αφήγηση των νικητών, η μνήμη δίνει φωνή στις υπάλληλες τάξεις και στους καταπιεσμένους. Για αυτό και η έκρηξη της μνήμης θεωρείται αποτέλεσμα της απο-αποικιοποίησης και απάντηση στο τραύμα του Ολοκαυτώματος, του Εμφυλίου κλπ.

Ο τρόπος με τον οποίο ερμηνεύουμε τις εμπειρίες μας βασίζεται στην κατασκευή και στην αναγνώριση ενός σώματος μνήμης που περιλαμβάνει επαναλαμβανόμενα θέματα και επαναλαμβανόμενες σιωπές, τα οποία δίνουν νόημα στη ζωή μας και επομένως συγκροτούν την ταυτότητά μας. Η αναγνώριση της σημασίας της σιωπής στις προφορικές μαρτυρίες, σημαίνει να αναγνωρίσουμε την κατακερματισμένη φύση της μνήμης, τις περιπλοκές και την πολυπλοκότητά της. Η  μνήμη είναι κάτι περισσότερο από λόγια και επομένως πρέπει να αναλύσουμε τη σχέση ανάμεσα σε μορφές της μνήμης και μορφές εξουσίας: λογοκρισία, απώθηση, τη σιωπή σαν μάσκα διαμάχης. Να αναρωτηθούμε για τα όριά της και το πλαίσιο αναφοράς της: σε σχέση με ποιον και τι είναι σιωπή, ποιος τη θεωρεί σιωπή[11].

Πόσο αξιόπιστες είναι οι προφορικές μαρτυρίες; Όλα αυτά τα οποία οι ερωτώντες διηγούνται είναι αυθεντικά;

Στα ερωτήματα αυτά θα προσπαθήσουμε να δώσουμε κάποιες απαντήσεις. Οι μάρτυρες, θεατές ή ενεργοί συμμετέχοντες της ιστορικής δράσης δεν έχουν υποχρεωτικά δίκιο ή άδικο. Οι μαρτυρίες τους είναι τόσο υποκειμενικές και αντικειμενικές όσο και οποιασδήποτε άλλης ιστορικής πηγής. Όλες οι πηγές εμπεριέχουν την υποκειμενικότητα του δημιουργού τους και το στίγμα του χρόνου της δημιουργίας τους, καθώς οι ιστορικοί πάντα λαμβάνουν υπόψη τους αυτήν την υποκειμενικότητα[12]. Δεν θυμόμαστε όλοι ακριβώς τα ίδια πράγματα όπως έγιναν, αλλά συνδέουμε ένα γεγονός πχ. του εμφυλίου, με όλη τη διαδικασία της ζωής του ανθρώπου που το διηγείται, ο οποίος κατά διαστήματα το έχει επεξεργαστεί και το αφηγείται όπως σήμερα μπορεί να το αποτυπώσει.  Εξάλλου, η προφορική ιστορία προέρχεται από μια ζωντανή πηγή (αφηγητής) και όταν ο ιστορικός-ερευνητής διαπιστώσει μια παραπλάνηση μπορεί να διατυπώσει ξανά την ερώτηση του. Ωστόσο, εδώ πρέπει να σημειώσουμε, ότι τα γραπτά ντοκουμέντα δεν παρέχουν τη δυνατότητα μιας δεύτερης απάντησης, μόνο η προφορική ιστορία έχει αυτή τη διπλή δυνατότητα[13].

Επιπροσθέτως, έχουμε να κάνουμε με τη μετάδοση της εμπειρίας και των γεγονότων, όμως καθώς η εμπειρία είναι γεγονός, συνεπώς, τα γεγονότα δεν μπορούν να υπάρχουν έξω από τις εμπειρίες και τις ερμηνείες αυτών. Αναφορικά τώρα  με την εγκυρότητα, ας μην ξεχνάμε ότι παλιότερα οι πληροφορίες, τα γεγονότα μεταδίδονταν με προφορικό τρόπο. Το θέμα λοιπόν της εγκυρότητας τίθεται γιατί πρώτον, κινούμαστε σε μια οπτική που το θέμα της γραφής είναι το πλέον ορθό κατά μια γενική άποψη και δεύτερον, ο ιστορικός μας πολιτισμός συνεχίζει ως επί το πλείστον να διατηρεί αυτή την άποψη, δηλ. ένα αρχείο κρατικών θεσμών θεωρείται πιο έγκυρο, γιατί το ίδιο το κράτος προσδίδει σε αυτό μια εγκυρότητα.

Είναι πιθανό οι μαρτυρίες να αντιφάσκουν, να περιέχουν ανακρίβειες, κάποιες φορές οι μάρτυρες εκφέρουν λανθασμένες κρίσεις. Τα ίδια ισχύουν άλλωστε με κάθε λογής τεκμήριο. Όμως, τα «λάθη» δεν ακυρώνουν τη μαρτυρία στο σύνολό της. Εξάλλου, οι μαρτυρίες δεν περιέχουν μια ενιαία αφήγηση: Διαφορετικοί πρωταγωνιστές βλέπουν και θυμούνται το ίδιο γεγονός με τρόπο διαφορετικό, ανάλογα με τη θέση στην οποία βρίσκονταν και τον ρόλο που διαδραμάτισαν στο γεγονός. Αυτή η πολυφωνία ή ακόμα οι σιωπές που πολλές φορές προκύπτουν, μπορεί να είναι αποκαλυπτικές για τον ιστορικό. Διαφορετικές είναι μεταξύ τους οι προοπτικές, του εκτοπισμένου, του κρυμμένου, του ενήλικα, του παιδιού, του άνδρα, της γυναίκας, του διανοούμενου, του φτωχού. Ο ιστορικός καλείται να αναδείξει αυτές τι διαστάσεις, να τις εξηγήσει, να λάβει υπόψη παραμέτρους τοπικότητας και χρονικότητας, γιατί χωρίς αυτές οι ιστορίες των υποκειμένων ακυρώνονται σε ανιστορικά ερμηνευτικά μοντέλα.

Ωστόσο, ο σκοπός της προφορικής ιστορικής που φέρνει την εμπειρία και τη μνήμη στο προσκήνιο της ιστορίας, δείχνει ακριβώς αυτή τη διαδικασία συγκρότησης των πηγών μας μέσα από σχέσεις εξουσίας. Όμως, μέσα σε αυτά τα αρχεία υπάρχει μια ιστορία όπου δεν ακούγεται η φωνή των «από κάτω» και αυτή η φωνή πρέπει να βρει δρόμους να ακουστεί και να διατυπωθεί. Πόσα λιγότερα θα γνωρίζαμε για το Ολοκαύτωμα, μια από τις πιο κεντρικές εμπειρίες του 20ου αιώνα, εάν δεν υπήρχαν οι προφορικές μαρτυρίες των επιζώντων του Ολοκαυτώματος όπως του P. Levi και του J. Amery, καθώς οι γραπτές μαρτυρίες της εποχής ήταν ουσιαστικά ανύπαρκτες. Παραδείγματος χάριν, οι γυναίκες οι οποίες μέχρι πρόσφατα απουσίαζαν από την ιστορία είτε ως ιστορικοί, είτε μέσα στο ιστορικό γίγνεσθαι. Οι οποίες μέσω του φεμινιστικού κινήματος μπήκαν στην ιστορία εισάγοντας συγχρόνως τα παιδιά, αλλά και άλλες κοινωνικές ομάδες μέσα στο περιεχόμενο της ιστορίας.

Κατά συνέπεια, η προφορική ιστορία δεν είναι απλώς μια μέθοδος για να ανανεώσουμε το ενδιαφέρον μας για την ιστορία ή για να γνωρίσουμε πολλές φωνές για την αυτήν, αλλά συμπληρώνει και ανανεώνει κατά κάποιον τρόπο την ίδια τη γνώση που έχουμε της ιστορίας. Και αυτό είναι εμφανές στο πως για παράδειγμα αναπτύχθηκε η προφορική ιστορία τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα. Όπως προαναφέραμε, το μεγάλο πεδίο της δεκαετίας του ’40 μέσα στο οποίο η προφορική ιστορία καρποφόρησε και συνεχίζει να καρποφορεί μέχρι σήμερα. Μάλιστα, δια μέσου αυτής ανοίχτηκαν και πεδία γνώσης που στα ελληνικά πράγματα δεν ήταν καθιερωμένα όπως, η εμπειρία των στρατοπέδων συγκέντρωσης, είτε των επιζώντων του Ολοκαυτώματος είτε των φυλακισμένων του Εμφυλίου, οι εμπειρίες των γυναικών, παιδιών, νέων που ήρθαν στο προσκήνιο μέσω της εμπλοκής τους με το κίνημα της αντίστασης.

Η Προφορική Ιστορία αναπτύχθηκε, γιατί η ανθρώπινη κοινωνία έχει γίνει πιο δημοκρατική, παρόλο που όλοι έχουμε πολλά να πούμε για τα ελλείμματα της δημοκρατίας μας. Όπως, η ιστορία των πόλεων, η ιστορία των ομάδων, οι μετανάστες, οι πρόσφυγες δηλαδή όλοι εκείνοι που όχι μόνο μέσα στο ιστορικό παρελθόν, αλλά και στο παρόν δεν είχαν θέση μέσα στο δημόσιο χώρο και κατά κάποιον τρόπο οι προφορικές μαρτυρίες αποτελούν έναν τρόπο για να αποκτήσουν ένα ευρύτερο δικαίωμα παρουσίας στο δημόσιο χώρο. Να έχουμε δηλαδή έναν εξανθρωπισμό της ιστορίας, με τους ανθρώπους να είναι μέσα σε αυτή. Για παράδειγμα, στα μουσεία παλαιότερα υπήρχαν ως εκθέματα μόνο αντικείμενα – υλικές μαρτυρίες, στη συνέχεια οι προφορικές μαρτυρίες άρχισαν συνοδεύουν αυτά τα αντικείμενα, ενώ σήμερα πλέον υπάρχουν αρκετές μουσειακές εκθέσεις με προφορικές μαρτυρίες τις οποίες συνοδεύουν τα αντικείμενα. Κατά συνέπεια, πλέον τα μουσεία από  αντικειμενοκεντρικά εξελίσσονται σε ανθρωποκεντρικά, με τον επισκέπτη να καλείται να εκφραστεί να πει τι νιώθει και να μιλήσει. Άρα και το μουσείο γίνεται πλέον διαδραστικό με τους επισκέπτες και τη φωνή των αφηγητών.

Γιατί είναι απαραίτητη η προφορική ιστορία στα σχολεία;

Μέσα από την εμπειρία μας σαν παιδιά, αλλά και σαν διδάσκοντες όλοι έχουμε διαπιστώσει,  ότι τα παιδιά σε γενικές γραμμές βρίσκουν βαρετή την ιστορία. Συνήθως, οι μαθητές διαβάζουν ένα βιβλίο ιστορίας όπου καλούνται να αποστηθίσουν κάποιες πληροφορίες ή  ενότητες και αυτό καταλήγει δύσκολο και ανούσιο για τα παιδιά. Μετά το πέρας της σχολικής χρονιάς και των εξετάσεων πολύ λίγα παιδιά έχουν συγκρατήσει μια γενική, σαφή εικόνα για το παρελθόν είτε αφορά τον τόπο τους, είτε αφορά τη χώρα τους. Η προφορική ιστορία λοιπόν, μπορεί να γίνει το όχημα για να την προσέγγιση δύσκολων και αμφιλεγόμενων θεμάτων και γεγονότων της πρόσφατης ιστορίας σε σχολικό επίπεδο. Επιπλέον, στο πλαίσιο της εκπαίδευσης ενηλίκων η επιλογή της Προφορικής Ιστορίας ως θεματικής ενότητας στο πλαίσιο της Κοινωνικής Εκπαίδευσης αποτέλεσε και πρέπει να συνεχίσει να αποτελεί καινοτομία για τα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας στην Ελλάδα[14].

Η προφορική ιστορία στα πλαίσια του σχολείου όχι μόνο βοηθά τους μαθητές να συμμετέχουν οι ίδιοι στην αναζήτηση του παρελθόντος, να αποκτήσουν προσωπική αντίληψη για τα γεγονότα, τις αντιλήψεις και νοοτροπίες άλλων ατόμων, αλλά τους προσφέρει και μια βιωματική μάθηση[15]. Στόχος της προφορικής ιστορίας, είναι να φέρει τον μαθητή σε άμεση επαφή με το αντικείμενο μάθησης, μέσα από την έρευνα, την εργασία πεδίου, την παρατήρηση, τις συνεντεύξεις, τα παιχνίδια ρόλων. Η βιωματική,  ομαδοσυνεργατική – μαθητοκεντρική μέθοδος[16] μέσω project, επιδιώκει την ενεργό συμμετοχή των παιδιών στη μάθηση θεωρώντας σημαντικές τις συναισθηματικές αντιδράσεις, τις ερωτήσεις και απορίες των μαθητών που συζητιούνται ελεύθερα στην τάξη. Οι μαθητές δουλεύουν σε ομάδες, επικοινωνούν με τα βιώματά τους, επεξεργάζονται από κοινού τις αντιδράσεις τους, θέτουν τους δικούς τους στόχους, εκφράζονται και δημιουργούν.

Επιπροσθέτως, η προφορική ιστορία παρέχει στα παιδιά τη δυνατότητα να συλλέγουν τα ίδια προφορικές μαρτυρίες από παππούδες, γιαγιάδες αλλά και από άλλα άτομα, να τις επεξεργάζονται ως ιστορικές πηγές να ανακαλύπτουν  προβληματισμούς,  ερωτήματα, τις αντικρουόμενες ίσως πληροφορίες και έτσι να εμπλέκονται με αυξημένο πλέον ενδιαφέρον στην ιστορία. Συγχρόνως, ανάλογα με την ηλικία τους να μπορούν να αντιληφθούν τι σημαίνει να προσεγγίζουμε το παρελθόν και πως να το αναγνωρίζουμε σε σχέση με αυτό που είμαστε εμείς σήμερα, δηλαδή, ενώ η ιστορία ουσιαστικά αφορά το παρελθόν είναι μια διαδικασία του παρόντος. Όταν το παιδί εμπλέκεται σε μια τέτοια διαδικασία αφυπνίζονται οι πνευματικές του αναζητήσεις στο να οικειοποιηθεί περισσότερες πληροφορίες για το υπό μελέτη θέμα του μέσα από βιβλία, αρχεία, μαρτυρίες κλπ. Πλέον, δεν θα ξεχνά την κατακτημένη γνώση που έχει αποκτήσει μέσα από μια διαδικασία ατομική ή ομαδική, μόνο κατά αυτόν τον τρόπο γίνεται η ιστορία ενδιαφέρουσα είτε είσαι μαθητής, είτε ενήλικας. Διότι, η προφορική ιστορία είναι μια εναλλακτική μορφή ιστορίας, η οποία μπορεί να δημιουργήσει καινούργιες εναλλακτικές ιστορίες. Για παράδειγμα, άνθρωποι οι οποίοι δεν είναι ιστορικοί μπορούν κάλλιστα να εμπλακούν σε μια παραγωγική διαδικασία με ιστορική γνώση, να βρουν τις πηγές τους, να πάρουν συνεντεύξεις κατασκευάζοντας με αυτές τις δικές τους ιστορικές πηγές και φυσικά να γίνουν θεατές των αποτελεσμάτων αυτής της διαδικασίας.

Τα παιδαγωγικά οφέλη από την ένταξη της προφορικής ιστορίας στο σχολικό πρόγραμμα είναι πολύ σημαντικά, καθώς αυτά προάγουν τη συνεργασία μεταξύ των παιδιών, τους βοηθά να αναπτύξουν τις γλωσσικές τους ικανότητες, την κοινωνική τους ευαισθησία, τις κοινωνικές τους δεξιότητες, την ενσυναίσθηση τους κ.α. Επιπλέον, για εκπαιδευτικούς, η προφορική ιστορία  μέσω των project – προγραμμάτων, τους προσφέρει ένα επιπλέον πλεονέκτημα στο να ανοίξουν το δρόμο για τη διερεύνηση της τοπικής ιστορίας τους και συγχρόνως μπορούν να τα αξιοποιήσουν το εκάστοτε πρόγραμμα μέσω της διαθεματικότητας με επιτυχία και στη διδασκαλία της γλώσσας, της πολιτικής αγωγής, της περιβαλλοντικής εκπαίδευσης, της γεωγραφίας, των θρησκευτικών (P. Thompson, 2002: 238).

Η προφορική ιστορία και η μνήμη πλέον σήμερα, δεν θεωρούνται εχθροί ή ανταγωνιστές της ιστορίας αλλά σημαντικοί τροφοδότες και διαμορφωτές της. Ενεργοποιούν, κινητοποιούν και αφορούν εξίσου τόσο τους ιστορικούς, εκπαιδευτικούς, μαθητές, αλλά και απλούς ανθρώπους, οι οποίοι με τον έναν ή τον άλλο τρόπο περιλαμβάνουν το παρελθόν στη ζωή τους. Ως εκ τούτου, είναι ώρα να αναθεωρήσουμε και να ενσωματώσουμε τις μαρτυρίες μέσα στην ιστορία ως κομμάτι όσων έχουν παραληφθεί. Θέτοντας τα ανείπωτα ή μη αφηγήσιμα γεγονότα μέσα σε ένα ερμηνευτικό πλαίσιο, το οποίο θα φωτίζει αθέατες πλευρές της ιστορίας, αφήνοντας να ακουστούν οι φωνές των δρώντων υποκειμένων και η ατομική κατάθεση μιας προσωπικής μαρτυρίας, που έχει, τελικά, παγκόσμια σημασία. Ίσως αυτός είναι ένας τρόπος καταπολέμησης της φίμωσης της μνήμης, αλλά και διάσωσης της τοπικής μας ιστορίας, ώστε να κατανοήσουμε το παρελθόν στις πολλαπλές διαστάσεις και εκδοχές του, και να το συνδέσουμε με το παρόν, αναλαμβάνοντας ιστορικές και πολιτικές ευθύνες απέναντι σε γεγονότα και πρακτικές της εποχής μας.

Για τους παραπάνω λόγους, το Πανεπιστήμιο Βόλου με τη συνδρομή καθηγητών της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης από διάφορα πανεπιστήμια, ίδρυσε την ΕΠΙ (Ένωση Προφορικής Ιστορίας) από το 2009. Από εκεί και πέρα με τη μέριμνα της ΕΠΙ, έχουν συσταθεί αρκετές ομάδες προφορικής ιστορία πχ. στην Χανιά, Αθήνα, Κυψέλη, Βόλο, Ικαρία και Αλεξανδρούπολη και προσεχώς στη Μυτιλήνη. Με πρώτο στόχο να δημιουργηθεί ένα αρχείο με την ιστορία που δεν έχει καταγραφεί των απλών ανθρώπων δηλ. την «ιστορία από τα κάτω» και δεύτερο, η προφορική ιστορία να εισαχθεί ως  επίσημο μάθημα στα πανεπιστήμια, αλλά και στα σχολεία.

ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ

 

Ζαν Αμερύ, (2009) [1966], Πέρα από την ενοχή και την εξιλέωση, Εκδόσεις: Άγρα, Αθήνα

Τ. Βερβενιώτη, (2002), Προφορική Ιστορία και Έρευνα για τον Ελληνικό Εμφύλιο. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών, τεύχος 107, Αθήνα, σ. 157–181.

Halbwachs, Maurice.  (2013), Τα κοινωνικά πλαίσια της μνήμης (μτφ. Ε. Ζέη). Νεφέλη.

David Kolb, (1984), Experiential learning: experience as the source of learning and development, Englewood Cliffs, N.J: Prentice-Hall.

  1. K. Dunaway & W. K. Baum (Eds), (1996),Oral History. Walnut Creek: Altamira Press.

Φίλιππος Ηλιού, (1989), Οι Φάκελοι. Athens: Θεμέλιο.

Ματσαγγούρας, Η., (2003). H Διαθεματικότητα στη σχολική γνώση. Εννοιοκεντρική αναπλαισίωση και σχέδια εργασίας, Αθήνα: εκδόσεις Γρηγόρη

Mircea Eliade, 1960 Myths, dreams and mysteries. London: Harvill Press.

Mπούσχοτεν, Ρ. Β., (1997). Ανάποδα χρόνια. Συλλογική μνήμη και ιστορία στο Ζιάκα Γρεβενών (1900-1950), Αθήνα: Πλέθρον.

Μπούσχοτεν, Ρ. Β. – Βερβενιώτη, Τ. – Βουτυρά, Ε. – Δαλκαβούκης, Β. – Μπάδα, Κ., (2008), ‘Εισαγωγή’ στο Ρ. Β. Μπούσχοτεν – Τ. Βερβενιώτη – Ε. Βουτυρά – Β. Δαλκαβούκης – Κ. Μπάδα (επ.), Μνήμες και Λήθη του Ελληνικού εμφυλίου Πολέμου, Αθήνα: Επίκεντρο, σ.9 – 42.

Passerini, Luisa, «Shareable Narratives? Intersubjectivity, Life Stories and Reinterpretating the Past».

Paul Thompson, (1978), The voice of the past: oral history. London: Oxford University Press.

Primo Levi, (1998), Το καθήκον της μνήμης, μετάφρ. Χαρά Σαρλικιώτη, Εκδ. Άγρα, Αθήνα.

Μαρία Ρεπούση, (2004), Μαθήματα Ιστορίας. Athens: Καστανιώτης.

Ρήγος, Ά., (2007), Η μνήμη και η σημαντική της, στο Β. Γεωργιάδου – Αθήνα: Καστανιώτης, σ.15 – 22.

Jan Vansina, (1965), Oral Tradition. London: Routledge.

 

[1]Dunaway & Baum, 1996:40

[2] Thompson, 1978:19

[3] Vansina, 1965:2–8

[4] Eliade, 1960:23

[5] Α. Ρήγος, 2007:17

[6]Ρ. Β. Μπούσχοτεν, 1997:12

[7] Η επίσημη-θεσμική μνήμη διαμορφώνεται από την κρατική εξουσία και εκφράζεται μέσα από το επίσημο λόγο (κρατικά αρχεία, σχολικά εγχειρίδια, επίσημες ομιλίες) αλλά και από γιορτές μνήμης, ίδρυση μουσείων, παρελάσεις, ανέγερση αδριάντων. Σε αυτή την ‘από τα πάνω’ διαμορφωμένη μνήμη, βρίσκεται σε αντίθεση η ατομική μνήμη, ατόμων ή κοινωνικών ομάδων με κοινές βιωματικές εμπειρίες, που δεν έχουν πρόσβαση στα κέντρα λήψης αποφάσεων. Αυτή η μνήμη ‘από τα κάτω’ συχνά αναπτύσσει αντίλογο ο οποίος αμφισβητεί τα ηγεμονικά αφηγήματα της επίσημης μνήμης  (Ρ. Μπούσχοτεν, Τ. Βερβενιώτη, Ε. Βουτυρά, Β. Δαλκαβούκης, Κ. Μπάδα, 2008: 11). Και οι δυο μορφές μνήμης παρουσιάζουν συχνά ρωγμές που διαμορφώνουν εναλλακτικές εκδοχές του παρελθόντος, ενώ βρίσκονται σε αλληλεπίδραση.

[8] Vervenioti, 2002:165

[9] Iliou, 1989:18

[10] Halbwachs, 2013:48

[11] Passerini 2002

[12] Repousi, 2004:325

[13] Thompson, 1978:137

[14]  Πρόγραμμα του Κοινωνικού-ιστορικού Γραμματισμού στα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας,  βλ. Τ. Βερβενιώτη (2003α).

[15] Απαιτεί την απευθείας εμπλοκή με το αντικείμενο της μάθησης, τη φυσική συνάντηση μαζί του, τη συμμετοχή σε ενέργειες σε σχέση με αυτό και όχι απλές σκέψεις ή  συλλογισμούς για το τι θα μπορούσαμε να κάνουμε με αυτό. Εν κατακλείδι σημαίνει πως «μαθαίνουμε πράττοντας» μέσα από μια  διαδικασία της βιωματικής μάθησης  η οποία  περνάει από τέσσερα στάδια που τα περιγράφει ένα ερευνητής, ο Kolb, ο οποίος συνέθεσε τους τρόπους θεώρησης της μάθησης των Dewey, Lewin και Piaget καταλήγοντας σε ένα κλασσικό πια μοντέλο της βιωματικής εκπαίδευσης (Κolb, 1984: 21-30).

[16] Βλ. Η. Ματσαγγούρας, 2003: 253-283

 

About Προφορική Ιστορία

Το Περιφερειακό Θεματικό Δίκτυο Αγωγής Υγείας με τίτλο «Προφορική Ιστορία: Ζωντανεύοντας την ιστορία της Θεσσαλονίκης και της Χαλκιδικής» αφορά τις σχολικές μονάδες Α/θμιας Εκπ/σης της παιδαγωγικής ευθύνης του Συντονιστή Εκπαιδευτικού Έργου ΠΕ70 κ. Δ. Σιδηρόπουλου και της Συντονίστριας Εκπαιδευτικού Έργου ΠΕ60 κ. Αθηνάς Καγιαδάκη του 1ου ΠΕΚΕΣ Κεντρικής Μακεδονίας.
This entry was posted in αρθρογραφία and tagged , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.